Gebouwen voormalig Rijksopvoedingsgesticht, Ruiselede – Bruggesteenweg 128-130

Opgelet:
Contact Jeugdinstelling De Zande: 051/65-01-00
Contact Penitentiair Landbouwcentrum: 051/65-03-60

de zande

Beschermd monument - M.B. 05/03/2001

Restauratie: geen informatie

Beschrijving

De gebouwen van het voormalige Rijksopvoedingsgesticht werden als monument beschermd omdat ze een belangrijke archituur-historische waarde hebben en van belang zijn voor de sociaal-culturele en economische geschiedenis.

Het monument is een voorbeeld van verzorgde fabrieksarchitectuur (in 1836 opgetrokken als suikerraffinaderij) met neoclassicistische kenmerken, getypeerd door de symmetrische en horizontale opbouw met centraal driehoekig fronton. Bovendien weerspiegelen de gebouwen een evolutie van 150 jaar Bijzondere Jeugdzorg. Op de site werd immers in 1849 gestart met een heropvoedingsschool ten behoeve van verwaarloosde en criminele jongeren die tijdens de economische crisis in 1840 in Vlaanderen in grote aantallen aanwezig waren. De agrarische opleiding stond er centraal, wat leidde tot de bouw van het hoevecomplex en de verdere ontginning van de omliggende heide. Tot slot is het ook een complex dat verder werd uitgebouwd tijdens het 2e en 3e kwart van de 19e eeuw vanuit het perspectief van het gevangeniswezen.

  • Plattegrond

Uit een grondplan op een kadasterkaart van 1838 kan worden afgeleid dat het hoofdgebouw oorspronkelijk bestond uit vier aaneengesloten vleugels op een rechthoekig grondplan. Vooraan ligt een binnenplein van de straat afgescheiden door gebouwen op L-vormige plattegrond en met centrale inkom. Rechts van het geheel ligt een bijgebouw, eveneens op L-vormige plattegrond.

Een kadasterplan van 1865 toont het resultaat van verbouwing en uitbreiding. De L-vormige straatvleugels zijn voor- en achteraan uitgebreid en vormen nu een aangesloten geheel met het hoofdgebouw. De voorste vleugel van deze heeft een smaller volume en heeft wellicht tijdens de verbouwingen de meeste aanpassingen gekend. De bijgebouwen rechts blijven behouden en worden uitgebreid tot een groot landbouwcentrum.

Een plattegrond van 1851 ontvouwt de volgende situatie. De gebouwen omsluiten twee binnenpleinen. Aan de straatkant ligt het ereplein met centraal een vijver met fontein. In de zijvleugels zijn de directeur, hoofdonderwijzer, aalmoezenier en ander personeel gehuisvest.
In de hoofdvleugel bevindt zich de grote eetzaal voor de kinderen en een kleinere voor het personeel met ernaast een administratieve ruimte en twee klaslokalen. Op de verdieping bevinden zich vier slaapzalen (124 bedden) met elk een opzichterskamer.
In de rechtervleugel zijn keuken, bakkerij, voorraadkamer, magazijnen en stoommachine ondergebracht, in de linkervleugel de bediendekeuken, overdekt zwembad en badplaats. Op de verdieping wonen de ziekenzusters naast de infirmerie (twee zalen en enkele cellen) en apotheek.
Achter het hoofdgebouw liggen het oefenplein en de speelplaats, omgeven door werkplaatsen, een vijftiental cellen en een kapel in de rechtervleugel.

Het boerderijcomplex, aan de straatzijde afgesloten door een ijzeren hekken bestaat uit een woonhuis voor de landbouwoverste, opzichters en werklieden. De bijgebouwen herbergen een melkerij, stallingen, kippenhok, slachthuis, wagenschuur, gaarkeukens en stapelzolders.

In 1858 wordt de boerderij met enkele gebouwen uitgebreid en in 1860 wordt een grotere neogotische kapel gebouwd.

In 1855 werd een hotel opgericht, waar de bezoekers konden logeren. In 1998 werd dit gebouw ingericht als bezoekerscentrum met informatie over de betekenis van de instelling en het omliggende landschap.

  • Geschiedenis van de site

In de puntvormige uitloper van de gemeente ligt een landschappelijk waardevolle en historische site met een zeer eigen karakter: het Sint-Pietersveld.

Vanaf de 13 de eeuw tot aan de Frans revolutie was de Sint-Pietersabdij te Gent eigenares van dit woest en moerassig heidegebied met lage begroeiing. Vandaar de naam Sint-Pietersveld die men gaf aan de ‘zandvleuge’, een driehoekige strook onvruchtbare zandgrond op het grondgebied van Ruiselede-Doomkerke en geklemd tussen Wingene en Aalter.

Het eerste gebouwtje op het Sint-Pietersveld was een kleine hoeve met paardenstal die omstreeks 1770 werd gebouwd. In 1800 werd het veld samen met ongeveer 128 ha door de Franse republiek aangeslagen. De hele handel werd in 1835 gekocht door ene J. Perneel en in 1837 ondergebracht in de ‘Societé de Bruges pour la fabrication du sucre de Betteraves’. Waar het hoevetje voorheen stond werd een suikerfabriek gebouwd. Een industrieel initiatief dat slechts enkele maanden standhield.

In 1848 werden de gebouwen van de voormalige suikerfabriek verkocht aan de staat die er het jaar daarop een hervormingsschool (met landbouwinrichting) oprichtte.

Het bakstenen hoofdgebouw dat 120 meter lang is en een typisch driehoekig fronton vertroont, werd in 1976 als (industrieel) monument beschermd en een deel van de omgeving werd eveneens als landschap beschermd.

De Hervormingsschool die er werd opgericht telde 500 jongens. Vooral landlopers en bedelaars werden opgenomen. Zowel in 1858 en 1870 kende men een overbevolking tot bijna 600 leerlingen.

In de vroege jaren was het onderwijs gericht op landelijke ambachten en de boerenstiel, sport, gymnastiek, godsdienst, muziek (eigen fanfare) en alfabetisering. Het personeel bestond vooral uit ex-onderofficieren en er heerste een militaire discipline.

Vanaf 1852 werd naast de landbouwopleiding ook elementair zeevaartonderricht gegeven om de jongens als matroos werk te verschaffen op de lange omvaart. Een schoolschip werd opgericht in een ronde vijver op grondgebied Wingene. Deze opleiding was zo succesvol dat men in 1854 besloot om een bijhuis, beter gekend als de succursale, te bouwen. Vanaf 1891 liep de matrozenschool leeg en werd ze opgedoekt. In 1913 werd het schip ontmanteld en in 1930 werd de succursale overgedragen aan de toenmalige Regie van Telegrafie en Telefonie.

De hervormingsinstelling (vanaf 1890 ‘rijksweldadigheidsschool’ en vanaf 1921 ‘rijksopvoedingsgesticht’) beschikte over een eigen begraafplaats bij het kruispunt van de Bruggesteenweg en de Maria-Aalterstraat. In 1854 werd daar een kalvariekapel gebouwd.

Vanaf 1889 tot 1914 werd een dertigtal woningen voor het personeel (de surveillanten) gebouw op de Kattenberg in Wingene (nu ook Sint-Pietersveld genoemd). Voor hun kinderen werd in 1908 een schooltje gebouwd.

Vanaf 1858 namen de Zusters van Liefde uit Roeselare de verpleging van de leerlingen op zich en dit tot in 1998.

Reeds in 1934 kwam een deel van de gebouwen en de boerderij onder het beheer van het ministerie van justitie. Vandaag is hier het Penitentiair Landbouwcentrum (PLC), een halfopen gevangenis waar 52 mannen van alle leeftijden hun straf uitzitten. Dit is een rijkslandbouwbedrijf met een open regime. De hoeve beschikt nu over 140 ha grond, waarvan 20 ha bos en 120 ha land dat bewerkt wordt.

Op dezelfde site is ook de gemeenschapsinstelling voor bijzondere jeugdzorg ‘De Zande’ gesitueerd. Deze instelling kende in de loop van zijn geschiedenis diverse benamingen: van 'Ecole de Réforme' tot 'Ecole de Bienfaisance' over 'Rijksopvoedingsgesticht' tot het huidige 'Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdzorg'. De instelling is nu een buitendienst van de Administratie Gezin en Welzijn van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.

De hoofdopdracht van De Zande, afdeling Ruiselede, is instaan voor de zorg en opvang van maximaal 64 jongeren, die wegens een problematische opvoedingssituatie of wegens als misdrijf omschreven feiten, tijdelijk door de jeugdrechter uit hun gezin of milieu van herkomst dienen verwijderd te worden. Op jaarbasis zijn er ongeveer 320 opnames. Doel is te proberen hen zo goed en zo snel mogelijk een nieuw toekomstperspectief te bieden. De instelling beschikt hiervoor over een multidisciplinair team van medewerkers : opvoeders, leraars en vakleraars, geneesheer, neuro-psychiater, psycho-pedagogen, maatschappelijke assistenten,...

Een deel van de site ligt op grondgebied Wingene, vooral dan de bijhorende gronden en sportvelden. De binding met Ruiselede is niet echt groot. Het is als het ware een op zichzelf gericht en functionerend geheel.

De vzw Open Sint-Pietersveld verzorgt er tal van toeristische en educatieve initiatieven voor groepen en scholieren. In 1999 werd op de site tevens het Streekcentrum Open Sint-Pietersveld ter ontsluiting van de omgeving opgericht

Cultuur

Markt 1
8755 Ruiselede
cultuur@ruiselede.be
051/70-84-20
051/68-79-33
Bekijk openingsuren